Guatemala Huehuetenango

Guatemala Huehuetenango: hooggelegen koffie uit de Cuchumatanes

Deze koffie komt uit Huehuetenango, het westelijke bergland tegen de Mexicaanse grens aan. Internationaal wordt de regio verkocht als Highland Huehue, en die naam is verdiend: nergens in Guatemala wordt koffie hoger geteeld zonder hulp van een vulkaan.

Dit is geen koffie van één plantage. De partij komt van een groot aantal kleinschalige producenten die ieder op hun eigen hoogte en hun eigen hellingen werken, verspreid over een gebied dat van 1.300 tot ruim 2.100 meter reikt. Daardoor vertelt deze koffie niet het verhaal van één farm maar van een heel bergland, waarin honderden kleine percelen samen één herkomstnaam dragen. Dat heeft twee gevolgen die wij op deze pagina eerlijk moeten noteren: er is geen eigenaar om te noemen, en er is geen lotnaam. Allebei staan ze daarom op n.v.t. en niet op een streepje — er valt niets uit te zoeken wat er niet is.

Een niet-vulkanische regio in een vulkanisch land

Guatemala staat bekend om vulkanische koffie, en met goede reden: regio’s als Antigua, Atitlán en San Marcos liggen rond actieve vulkanen en danken hun karakter mede aan die bodem. Huehuetenango hoort daar niet bij. Volgens het regioprofiel van Anacafé, de Guatemalteekse koffieorganisatie, is Highland Huehue één van de drie niet-vulkanische koffieregio’s van het land. Juist daardoor is deze herkomst interessant: wat haar onderscheidt komt niet uit de grond maar uit de lucht. Vanaf de Mexicaanse vlakte van Tehuantepec waait warme, droge wind het bergland in, en die wind houdt de nachtvorst weg die op deze hoogte normaal gesproken de grens van de koffieteelt bepaalt. Anacafé noemt die bescherming expliciet als de reden dat hier tot rond de tweeduizend meter koffie kan groeien.

Wat hoogte wel en niet doet

Hoogte wordt in de koffiewereld graag als kwaliteitsgarantie gebruikt, en dat is het niet. Wat hoogte in werkelijkheid verandert is de temperatuur, en daarmee de snelheid waarmee de koffiekers rijpt: koelere omstandigheden vertragen die rijping, waardoor de vrucht meer tijd krijgt om zuren, suikers en aromatische voorlopers op te bouwen. Dat is een route naar complexiteit, geen belofte. Het probleem met een hoogtegetal is bovendien dat het niet tussen landen vergelijkbaar is: zestienhonderd meter in Guatemala, Ethiopië, Colombia en Indonesië levert vier verschillende klimaten op, want breedtegraad, neerslag, zonuren, wind, bodem en hellingsgraad doen mee. Onze Brazilië Paraná laat de andere kant van die medaille zien: die groeit tussen 450 en 1.200 meter en haalt toch specialty-niveau, omdat de ligging op de Steenbokskeerkring voor de koele nachten zorgt die hier van de hoogte moeten komen. Onze volledige redenering staat in wat hoogte met smaak doet.

Bourbon en Typica: de twee stamvariëteiten

De twee variëteiten in deze partij zijn Bourbon en Typica, en daarmee staan we aan het begin van de hele Latijns-Amerikaanse koffiestamboom. Nagenoeg elke bekende variëteit uit deze streken is uit die twee voortgekomen: Caturra is een natuurlijke mutatie van Bourbon, Mundo Novo een kruising van Bourbon en Typica, en Catuaí weer een nakomeling van Mundo Novo en Caturra. Vergelijk je onze herkomsten onderling, dan zie je die stamboom tak voor tak terugkomen: bij Costa Rica Tarrazú staan Caturra en Catuaí, bij Brazilië Paraná Bourbon en Catuaí. Huehuetenango zit het dichtst bij de bron, want hier staan de twee stamvariëteiten nog zelf op de helling, zonder tussenstappen. Overigens kom je Typica in Guatemala ook tegen als Arábigo; dat is geen aparte variëteit maar een andere benaming.

Size 18, SHB en EP — en waarom deze koffie geen lotnaam heeft

De partij is geclassificeerd als Size 18 SHB-EP, en die drie aanduidingen beschrijven elk iets anders. Size 18 verwijst naar de zeefmaat, uitgedrukt in achttien vierenzestigste inch; een uniform formaat is voor een brander geen cosmetische kwestie, want bonen van sterk wisselend formaat reageren fysiek anders op dezelfde energietoevoer. SHB staat voor Strictly Hard Bean, in Guatemala toegekend aan koffie van boven ongeveer 1.350 meter, en het woord hard zegt daarbij niets over smaak maar over de dichte, langzaam gegroeide structuur van de groene boon. EP staat voor European Preparation, de handmatige selectie waarbij defecte bonen vóór export uit de partij worden gehaald.

Die classificatie verklaart ook waarom deze koffie geen lotnaam draagt, terwijl onze Costa Rica Amapola heet en onze Braziliaan Capricornio Límpido. Zo’n naam bestaat alleen wanneer een exporteur zelf een selectie samenstelt en er een naam aan geeft, meestal omdat hij er een merk van wil maken dat branders jaar na jaar kunnen terugkopen. Bij een regionale Huehuetenango is de kwaliteitsaanduiding zelf de identiteit: internationale importeurs voeren deze koffie simpelweg als Huehuetenango SHB-EP, en dat legt herkomst, hoogteklasse, formaat en voorbereiding in één regel vast. Niet elke koffie heeft een eigennaam nodig om precies te zijn.

Van leverancier naar eigen waarneming

Vanuit de groene koffie kregen we bramen, framboos, pure chocolade, sinaasappel en notigheid mee als eerste smaakrichting, wat wijst op een helder, fris en fruitig profiel met een stevige chocoladebasis. Voor ons is die beschrijving het vertrekpunt en niet de eindconclusie, en bij deze koffie week het resultaat uiteindelijk flink af van wat we vooraf verwachtten. Wat we er wél en niet in terugvonden staat in sectie 04.

Guatemala in cijfers

Guatemala is geen volumeland. Voor het seizoen 2025/26 komt de Amerikaanse landbouwdienst uit op ruim drie miljoen zakken groene koffie, op een wereldproductie van bijna 179 miljoen zakken. Dat is minder dan twee procent van alle koffie ter wereld, terwijl het land internationaal tot de meest gewaardeerde specialty-origins hoort. Binnen Noord- en Midden-Amerika weegt Guatemala wel zwaar, met ongeveer een zesde van de regionale productie — een stuk meer dan onze Costa Rica Tarrazú vertegenwoordigt, en toch klein naast Brazilië. Klein volume en grote reputatie gaan in deze streken vaker samen dan je zou denken.

Fully washed, en honderden molens

Deze koffie wordt fully washed verwerkt, de methode die bekendstaat om helderheid en definitie. Omdat er tijdens het drogen weinig vruchtmateriaal op de boon achterblijft, komen de eigenschappen van de herkomst zelf scherper in beeld.

Na de oogst wordt eerst het vruchtvlees van de koffiekers verwijderd, waarna het resterende slijm rond de boon via fermentatie wordt afgebroken en met water weggewassen, voordat de koffie gecontroleerd droogt. Die werkwijze laat minder ruimte voor de zoete, gedroogde-fruittonen die een natural of pulped natural van zichzelf meebrengt, en legt daarmee meer gewicht bij variëteit, hoogte en rijpheid bij de oogst.

Honderden molens in plaats van één

Hier wordt het bij Huehuetenango bijzonder, en dit detail komt van Anacafé zelf. Het gebied ligt zo afgelegen dat vrijwel iedere producent zijn eigen koffie verwerkt in plaats van de kersen naar een centrale molen te brengen. Dat kan ook, want het bergland is doorsneden met rivieren en beken, en water is nu juist het enige dat een washed-molen echt nodig heeft; een molen kan daar dus bijna overal staan. Dat heeft een gevolg dat zelden op een pak koffie staat. Waar een regionaal lot uit een ander gebied doorgaans één centrale verwerking heeft gehad, bestaat een lot uit Huehuetenango uit honderden losse verwerkingen, met honderden kleine verschillen in fermentatietijd, waterkwaliteit en droogsnelheid. De variatie binnen deze herkomstnaam zit dus niet alleen in de hoogte en de hellingen maar ook in de molens. Dat maakt consistentie moeilijker en het karakter eigener.

Fully washed, en toch boterig

Deze verwerking en een boterige body gaan niet vanzelfsprekend samen. Gewassen koffie staat juist bekend om een lichtere, helderdere indruk, terwijl romigheid vaker bij natural of pulped natural opduikt. Dat we die textuur hier toch vonden schrijven we eerder toe aan de combinatie van een dichte SHB-boon en een lange Maillardfase dan aan de verwerking zelf. Het is precies het soort waarneming dat ons eraan herinnert dat één techniek nooit het volledige resultaat bepaalt.

Medium gebrand: zoetheid opbouwen zonder het fruit te verliezen

Een brandprofiel moet niet alleen technisch kloppen. Het moet passen bij de koffie die voor je ligt én bij de manier waarop je die koffie uiteindelijk wilt laten spreken.

Waarom medium

We zoeken een punt waarop herkomst, verwerking, gewenste smaakontwikkeling en toekomstige bereiding elkaar ontmoeten, en bij deze koffie liggen die belangen niet automatisch op één lijn. De leverancier voorspelde fris fruit en citrus, wat zou pleiten voor licht branden, terwijl de bedoelde bestemming espresso is en de gewenste chocoladebasis juist ontwikkeling vraagt. Medium is het antwoord op die spanning: genoeg ontwikkeling voor chocolade, zoetheid en structuur, zonder de helderheid van deze fully washed Arabica weg te branden. Verder gaan zou de dichte, hooggegroeide boon meer body geven, maar ten koste van precies dat fruit waarvoor je een Huehuetenango koopt; lichter branden zou de zuren scherper hebben achtergelaten dan bij espresso prettig is. Het volledige profiel staat in Guatemala Huehuetenango branden.

First Crack op 193,0 graden en een korte development

Op negen minuten en achtenvijftig seconden, bij 193,0 graden, bereikt deze koffie First Crack: het moment waarop gas en waterdamp in de boon voldoende druk opbouwen om de structuur hoorbaar te laten uitzetten. Vanaf dat punt nemen we nog een minuut en vijfenveertig seconden, en loopt de temperatuur met 11,2 graden op tot de End Roast. Die 14,9 procent development is bewust krap gehouden, en dat is de belangrijkste beslissing in dit profiel. Rek je die fase op, dan wint de roast het van de herkomst en verdwijnt het fruit onder een laag branderigheid; houd je hem te kort, dan blijft de zoetheid onontwikkeld en krijg je scherpte in plaats van structuur. Op dit punt bleef het fruit overeind, zij het in rijpere vorm dan de leverancier had voorspeld.

Waarom onze temperaturen niet jouw temperaturen zijn

Eén nuance bij alle getallen hierboven. De eindtemperatuur van 204,2 graden is gemeten met de bonensensor van onze eigen trommel, en zulke waarden zijn machine-specifiek: dezelfde koffie op een andere machine met een andere sensor vraagt om andere getallen voor hetzelfde resultaat. Wij publiceren onze roastdata daarom als iets dat binnen onze branderij reproduceerbaar is, niet als een universeel recept dat je elders kunt naleggen.

Zestien procent gewichtsverlies

Van de duizend gram groene koffie die erin gaat, komt 839 gram gebrande koffie uit de trommel. Dat verschil bestaat vooral uit vocht en voor een klein deel uit vaste stof die tijdens het branden verbrandt. Voor ons is dat getal een controlemiddel: wijkt het sterk af van wat we bij een vergelijkbaar profiel verwachten, dan is er onderweg iets anders gegaan dan bedoeld. Bij deze koffie ligt het verlies hoger dan bij onze Braziliaan, en dat is geen afwijking maar het logische gevolg van de lange droogfase hieronder.

Vergelijk je deze verdeling met die van onze Brazilië Paraná, dan valt direct op hoeveel langer de droogfase hier duurt: bijna een derde van de roast, tegenover een achtste bij de Braziliaan. Dat past bij een dichte, hooggegroeide gewassen boon, die zijn vocht minder gemakkelijk afstaat, en het verklaart ook het hogere gewichtsverlies. Met ruim zes minuten blijft de Maillardfase daarna het zwaartepunt van de roast: daar wordt de zoetheid gebouwd die later als chocolade en rozijn in het kopje terechtkomt, en daar ontstaat ook de romige indruk die we uiteindelijk als boterig hebben vastgelegd.

Pure chocolade, roomboter en rozijn

Een roastprofiel kan technisch kloppen, maar uiteindelijk beslist het kopje. Na onze roast hebben we deze koffie blind gecupt om vast te leggen wat zij daadwerkelijk laat zien, en niet wat we hoopten te vinden.

Pure chocolade, roomboter, rozijn

Pure chocolade zet de toon: dieper en droger dan melkchocolade, met die lichte bitterzoete kant die cacao van zichzelf meebrengt. Daarnaast is er roomboter, en dat is een bijzondere notitie om vast te leggen, want het is net zoveel een smaak als een gevoel — het geeft het kopje een zachte, volle rondheid zonder dat er iets zoet of vettig aan is. Ten slotte komt rozijn naar voren, de geconcentreerde zoetheid van gedroogd fruit, die de chocolade van onderen verbindt met iets fruitigs. Samen leveren die drie een kopje op dat eerder naar warmte en diepte tendeert dan naar frisheid: geen scherpte, geen uitgesproken citrus of bessen, maar een koffie die comfortabel aanvoelt zonder vlak te zijn, doordat de rozijn net genoeg beweging in de zoetheid brengt.

Gebalanceerde zuurheid, boterige textuur

De zuurheid noemen we gebalanceerd: er is beweging aanwezig, maar die ondersteunt de zoetheid, de body en de nasmaak in plaats van zelf de aandacht op te eisen. Boterig is het woord dat de textuur het best beschrijft, en we hebben ernaar gezocht. Het mondgevoel is zacht, romig en rond maar niet zwaar: waar een volle body vooral massa betekent, gaat het hier om gladheid — je voelt de koffie bedekken in plaats van drukken. Dat die textuur bij een gewassen koffie opduikt is opmerkelijk, want fully washed verwerking staat doorgaans juist bekend om helderheid en een lichtere body.

Uitgesproken kracht, verfijnde nasmaak

Body en kracht zijn voor ons niet hetzelfde. Waar body het fysieke mondgevoel beschrijft, gaat kracht over hoe nadrukkelijk de koffie zich als totaalindruk presenteert. Hier noemen we die kracht uitgesproken: de koffie laat zich duidelijk voelen en verdwijnt niet achter melk, en toch blijft het geheel gecontroleerd, want uitgesproken betekent aanwezig en niet luid. De nasmaak noemen we verfijnd. Na het doorslikken blijft er een milde afdronk hangen waarin chocolade en rozijn nog even doorlopen, zonder hardheid en zonder bittere nasleep, en precies dat maakt deze afdronk verfijnd in plaats van alleen lang.

Waar wij van de leverancier afwijken

Dit is de koffie waarbij onze eigen beoordeling het sterkst van de leveranciersnotities afwijkt, en we vinden het belangrijk dat op te schrijven in plaats van weg te laten. Bramen, framboos, pure chocolade, sinaasappel en notigheid stonden er vooraf bij; van die vijf vonden wij er één terug, de pure chocolade. Frisse bessen en citrus kwamen bij ons niet naar voren, en wat we in plaats daarvan vonden was rijper en donkerder fruit, waar rozijn beter bij past dan braam of framboos. Notigheid herkenden we niet nadrukkelijk genoeg om als zelfstandige smaaktoon vast te leggen, terwijl de boterige textuur zich juist zo sterk opdrong dat die wél in het profiel thuishoort. Of dat verschil aan het lot, aan de roast of aan onze eigen kalibratie ligt laten we open: wij publiceren wat we waarnemen, niet wat er op de inkoopspecificatie stond. Onze volledige notities staan in het smaakprofiel van Guatemala Huehuetenango.

Langs welke meetlat deze koffie is gelegd

Deze koffie is een Coffea arabica en wordt dus beoordeeld met het cuppingformulier van de Specialty Coffee Association. Het Fine Robusta-formulier staat er volledigheidshalve naast, op n.v.t., zodat je per koffie kunt zien welke meetlat van toepassing is en welke niet.

Met 83,00 punten valt deze koffie in de band Very Good: ruim boven de tachtigpuntsgrens waarmee de SCA specialty van commodity scheidt, en een band lager dan onze Sheka en onze Costa Rica. Dat getal noemen wij liever gewoon dan dat we het weglaten. Belangrijker is wat zo’n score wél en niet meet: een cijfer beoordeelt een partij op uniformiteit, zuiverheid en complexiteit onder gestandaardiseerde omstandigheden, en bij een regionaal lot van honderden kleine producenten met honderden eigen molens en achthonderd meter hoogteverschil binnen één herkomstnaam is uniformiteit nu juist het moeilijkste onderdeel. Drieëntachtig punten onder die omstandigheden is een andere prestatie dan drieëntachtig punten op een microlot van één hectare.

Espresso als favoriet, en waarom

Deze koffie komt voor ons het sterkst tot zijn recht als espresso. Concentratie en druk brengen de pure chocolade, de rozijn en vooral die boterige textuur het duidelijkst naar voren.

Waarom espresso wint bij deze koffie

Espresso is een korte, geconcentreerde extractie onder druk, en dat werkt in het voordeel van alles waar deze koffie sterk in is. De chocoladebasis krijgt dichtheid, de rozijn wordt geconcentreerd in plaats van verdund, en de boterige textuur is nergens zo tastbaar als in een kleine hoeveelheid vloeistof; daarbij houdt de gebalanceerde zuurheid het kopje levendig zonder scherp te worden. In immersie blijft er veel overeind: zowel de French press als de AeroPress geeft een prettig, rond kopje waarin de chocolade goed doorkomt, en de moka pot zit daar qua indruk tussenin. Pour over is de enige methode die duidelijk minder van deze koffie laat zien — in die open, heldere vorm mist zij precies de dichtheid en de romigheid waar dit profiel het van moet hebben. De volledige vergelijking staat in onze zetaanbeveling.

Vier van de zeven methodes op vier of hoger

Deze koffie is de veelzijdigste van ons assortiment. Waar onze Costa Rica een gat van twee punten laat zien tussen espresso en al het andere, scoren hier vier methodes vier of hoger. Dat zegt iets over het profiel: een koffie met een brede chocolade- en zoetheidsbasis en zonder scherpe zuren verdraagt meer verschillende extracties dan een koffie waarvan het karakter in een smalle aromatische band zit. Pour over is de uitzondering, en juist dat verschil is informatief.

Zie dit recept als vertrekpunt en niet als voorschrift. Smaakt de shot dun of scherp, maal dan fijner of rek de extractie iets op; wordt hij droog of bitter, dan is grover malen of korter doorlopen de eerste stap. Jouw molen, water en machine wijken altijd af van de onze.

Huehue Velvet

Voor melkbereidingen ontwikkelden we Huehue Velvet: een compacte, espressogerichte drank met panelasiroop en weinig melk. De keuzes die we hier níet maakten zijn even belangrijk als wat er wel in zit.

Panela is ongeraffineerde rietsuiker uit Latijns-Amerika, en die donkere, aardse zoetheid versterkt de rozijn en de pure chocolade die al in de koffie zitten zonder er een nieuwe smaak bovenop te leggen. Boter voegen we niet toe, want boterig is in dit kopje een mondgevoel en geen smaak: volle melk met fijne microfoam brengt die textuur eleganter naar voren. Hazelnoot, vanille en karamel laten we weg omdat ze de koffie zouden overstemmen.

De melk blijft beperkt tot tachtig à negentig milliliter, want deze koffie is uitgesproken van kracht en verdient het om leidend te blijven. Daarmee zit het resultaat dichter bij een flat white of cortado dan bij een cappuccino, en dat is precies de bedoeling. Het volledige recept staat in Huehue Velvet.

Weglaten als techniek

Bij onze Costa Rica voegden we abrikoos toe om het fruit terug te halen dat onder de melk dreigde te verdwijnen. Hier was de opgave omgekeerd: deze koffie heeft zoveel eigen kracht dat elke toevoeging het risico loopt haar te overstemmen. Panela en een kleine hoeveelheid melk zijn daarom alles wat erin gaat. Een goede signature voegt niet zoveel mogelijk toe maar laat de koffie duidelijker spreken, en bij deze koffie betekende dat vooral: eraf blijven.

Van groene boon tot kopje

Wij bekijken een koffie niet als één los product. Een hele week lang doorliepen we deze koffie vanuit verschillende vakgebieden, om een completer beeld te krijgen van wat de boon werkelijk kan bieden.

Wat begon als een gewassen koffie uit een niet-vulkanisch bergland hebben we stap voor stap leren kennen. De Bourbon- en Typica-genetica, de hoogte van 1.300 tot 2.100 meter en de wind uit Tehuantepec kregen stuk voor stuk een gezicht. Vervolgens ontwikkelden we het roastprofiel waarmee de koffie pure chocolade, roomboter en rozijn liet zien — en dus niet de bessen en citrus die vooraf waren voorspeld. Ten slotte bleek espresso de sterkste zetmethode, en Huehue Velvet liet zien hoeveel je kunt bereiken door juist weinig toe te voegen. Deze koffie heeft ons vooral geleerd de inkoopspecificatie niet boven onze eigen cupping te vertrouwen: van de vijf voorspelde smaaktonen vonden we er één terug. Dat is geen teleurstelling maar het nut van blind cuppen.

Het recordlot en de huiskoffie komen uit hetzelfde bergland

Hoe groot de spreiding binnen deze regio is bleek dit jaar nog op de veiling. Tijdens de Cup of Excellence Guatemala 2026 ging het duurste lot van het hele land naar finca El Injerto I in Huehuetenango: een natural Geisha met 91,86 punten, die 449,10 dollar per pound opbracht. Datzelfde bergland levert dus zowel het recordlot van Guatemala als de toegankelijke koffie waar deze partij vandaan komt. Dat is geen tegenstelling maar de bandbreedte van een regio met honderden verschillende verhalen.

Koffie als cultureel erfgoed

Guatemala exporteert koffie sinds de negentiende eeuw, en de teelt is er zo diep in het dagelijks leven geworteld dat het land er in augustus 2018 een formele status aan heeft gegeven: het koffieproductieproces werd uitgeroepen tot immaterieel cultureel erfgoed van de natie. Ruim honderdvijfentwintigduizend families zijn er direct van afhankelijk, en het overgrote deel daarvan zijn kleine producenten en geen grote estates. Die verhouding bepaalt hoe een koffie als deze tot stand komt: geen centrale regie, geen enkele eigenaar en geen uniform protocol, maar een netwerk van dorpen, families en percelen dat samen één herkomstnaam draagt. Meer daarover staat in de koffiecultuur van Guatemala.

Stap 06 · Knowledge

Een inkoopspecificatie en een eigen cupping beantwoorden samen veel, maar niet alles, en bij elke koffie blijft er iets over dat we niet weten en dat wel uitmaakt voor hoe het kopje smaakt. Die ene vraag schrijven we op en vervolgens zoeken we het antwoord op bij een primaire bron. Wat telt als primaire bron: een normerend instituut, een nationale koffieorganisatie, een producentenregister of wetenschappelijke literatuur. Wat niet telt: handelssites, blogs en de productpagina van een andere brander — die kunnen kloppen, maar ze verwijzen naar een bron en dan kun je die net zo goed zelf lezen.

Stap 07 · Culture

Hoe een koffie in het land van herkomst zelf wordt gedronken is zelden de methode die bij ons het hoogst scoort, en dat maakt haar niet minder interessant — integendeel, een bereiding die ergens eeuwen standhoudt is aan die koffie aangepast op manieren die een scoretabel niet vangt. Daarom zetten we die methode zelf in plaats van erover te schrijven, leggen we het recept vast naast onze technisch beste methode, en noteren we wat zij met déze koffie doet, ook wanneer het resultaat ons minder overtuigt dan onze eigen aanbeveling. Dat laatste is de reden dat het een meting is en geen folkloreparagraaf.

Verder meten, meer begrijpen

Alles wat we van deze koffie weten staat hierboven. Alles wat we nog willen weten staat hieronder, met een streepje waar de meting nog moet komen.

Dit is de volledigst gedocumenteerde koffie van ons assortiment. Het regioprofiel is compleet ingevuld dankzij Anacafé, alle drie de brandfasen zijn gelogd, en batchgewicht en gewichtsverlies staan erbij. Wat hier ontbreekt is daarom des te beter zichtbaar: de geurscore, de dichtheid van de groene boon, en de verdeling van de bonen over die achthonderd meter hoogteverschil. Die laatste vraag staat in sectie 07 en is de interessantste die deze koffie heeft opgeleverd.

Bronnen

De instituten en standaarden waarop de gegevens op deze pagina rusten. Waar een getal uit een eigen meting komt, staat dat onder het betreffende kader vermeld.